Nikitski Ogród Botaniczny – Historia

Nikicki Ogród Botaniczny jest obiektem pięknym i ciekawym nie tylko ze względu na długą, dwustuletnią historię, ale również pełne uroku położenie i bogactwo gatunkowe zgromadzonych tu roślin. Niewątpliwie jest to jedno z piękniejszych miejsc krymskiej „riwiery”. Odwiedzając Ogród trzeba docenić dobry stan, w jakim się on obecnie znajduje.
Historia tego miejsca została „zapisana” żywymi, roślinnymi elementami, które uzupełniła oprawa architektoniczna i rzeźbiarska. Do większych mankamentów Ogrodu zaliczyłabym to, że krajobrazowa koncepcja jego rozplanowania jest słabo czytelna (z czym zresztą spotykamy się często i to nie tylko w wiekowych ogrodach botanicznych, gdzie pragnieni stałego poszerzania kolekcji przeważyło nad troską o ich korzystną ekspozycję), a informacja przestrzenna – jest niewystarczająca. Niedoskonałości te w pewnym stopniu dezorientują odwiedzających.
Z pewnością świadomość związków tych stron z losami i twórczością wielu wybitnych postaci kultury jest również ważnym elementem, który wpływa na to, jak współcześnie odbieramy roztaczające się wokół Nikity krajobrazy. Ze względu na urok i piękno południowego wybrzeża Krymu,były to (i pozostają w jakiejś mierze nadal) okolice dla artystów wyjątkowo atrakcyjne. Powszechnie znana jest podróż
Adama Mickiewicza na Krym z roku 1825 i Sonety Krymskie, powstałe pod wpływem tego niezwykłego miejsca.
Mniej znany jest jednak fakt, że Mickiewicz spotykał tu Mikołaja Hartwissa (a więc zapewne bywał w prowadzonym przez niego Ogrodzie), drugiego po Stevenie dyrektora   Nikickiego Ogrodu Botanicznego, co przekazał nam, w swych opisach krymskich podróży poety na łamach Tygodnika Ilustrowanego, Rzętkowski (1870):Mickiewicz mieszkał kilka tygodni u stóp Ajudahu, w willi Artek, robiąc stąd piesze lub konne wycieczki w góry krymskie. […] Mikołaj Hartwiss, pisze dalej p. Biliński,
były dyrektor aklimatyzacyjnego ogrodu we wsi Nikita(kilka wiorst od Ajudahu), zmarły w r. 1860, opowiadał mi że znał dobrze Mickiewicza, odwiedzał go w Arteku i nawet nieraz z nim bywał u księżny Anny Golicynowej, mieszkającej wówczas w Krymie, we wsi Kueris – to dzisiejsze Koreis, nieopodal Ałupki, miejsce, gdzie znajduje się kilkakrotnie przebudowywana, a powstała na początku XIX wieku,posiadłość Golicynów. W Arteku natomiast mieszkali zarówno Gustaw Olizar, który gościł Mickiewicza w trakcie jego pobytu na południu Krymu, jak i Hartwiss, który miał tam swój dom.

Ogród leży w obrębie tzw. Wielkiej Jałty. Nikita to nazwa dawnej wsi, od której założony tam Ogród wziął i swoje określenie. Ogród Botaniczny leży około 6 km w linii prostej na wschód od centrum Jałty. Historia tej instytucji rozpoczyna się oficjalnie 10 czerwca 1811 roku, z chwilą wydania przez cara Aleksandra I dekretu o utworzeniu ogrodu botanicznego na terenie południowego Krymu. Inicjatorem powołania do życia instytucji był ówczesny generalny gubernator Chersonezu i Taurydy (Krymu), książę Armand-Emmanuel de Richelieu, późniejszy kilkakrotny premier Francji.- nie mylić z kardynałem Armand Jean Richelieu – Jednak źródeł tej decyzji należy szukać nieco wcześniej, bo już w 1803 r., kiedy car Aleksander I powierza księciu zarząd nad niewielką wówczas osadą – Odessą, a ten – rozwija ją w jedno z piękniejszych miast Rosji. Wykorzystuje dogodne nadmorskie położenie i dostrzega ogromny gospodarczy potencjał tego miejsca. O miejscu, które byłoby najlepsze pod przyszły Ogród, Richelieu rozmawiał z gubernatorem A.M. Borodinem; wybrali południowy brzeg Taurydy. Niestety, w chwili wydania przez Aleksandra I dekretu o utworzeniu Ogrodu (1811 r.), większość najlepszych ziem była już rozdysponowana. Richelieu znał południową część Krymu ze swoich wcześniejszych wypraw, m.in. z roku 1803, kiedy to rozpoczął poszukiwania dogodnego miejsca na swoją własną posiadłość. Zdecydował wówczas, że najlepszą ku temu lokalizacją będzie położona u podnóża góry Aju-Dah osada Gurzuf. Wkrótce, w roku 1811, powstał tam pierwszy na Krymie dom i ogród w „stylu europejskim” – piękne, istniejące do dzisiaj założenie willowe. Prawdopodobnie dlatego, szukając potem odpowiedniego miejsca dla przyszłego ogrodu, Richelieu brał pod uwagę również tę właśnie część Taurydy (Nikita leży około 5 km od Gurzufu). W marcu następnego roku, z rekomendacji Richelieu i gubernatora Borodina, na stanowisko dyrektora przyszłego ogrodu botanicznego, pierwszej instytucji badawczo–naukowej na południowym wybrzeżu Krymu, powołano Christiana Stevena. Był on Finem, botanikiem i entomologiem wykształconym na uniwersytetach w Turku, St. Petersburgu i Jenie.Dzięki znajomości – początkowo tylko prywatnej – ze znanym niemieckim botanikiem i podróżnikiem, Fryderykiem Augustem von Biebersteinem, rozpoczął badania flory Krymu. W 1815 r. ogród rozpoczyna dystrybucję młodych roślin„najlepszych odmian”, między innymi w celu wzbogacenia oraz upiększenia założeń parkowych i ogrodowych Krymu, a także innych części Rosji. W 1817 r. na terenie Ogrodu powstała pierwsza w Rosji naukowa kolekcja roślin sadowniczych . W kolejnym roku (1818) Ogród oficjalnie stał się Cesarskim Nikickim Ogrodem Botanicznym. W latach 1827–1860, kiedy Ogrodem kierował Hartwiss, kolekcje rozwijały się nadal bardzo dobrze – zwłaszcza zbiory roślin użytkowych. Na terenie arboretum sadzono nowe, introdukowane gatunki drzew i krzewów. Rozwinięto dystrybucję sadzonek roślin ozdobnych do parków i ogrodów Krymu, Rosji, a także poza jej granice. Hartwiss jako pierwszy w Rosji rozpoczął selekcję róż, w roku 1827 było ich tu już ponad sto odmian!

Po jego śmierci ogród podupada, jedynie tuż przed rewolucją na stulecie troche dofinansowano. Intensywne życie ogrodu notujemy w okresie międzywojennym. Staje się częścią wszechzwiazkowego instytutu uprawy roślin. W roku 1973 na terytorium ogrodu utworzono najmniejszy na Ukrainie rezerwat przyrody Przylądek Martian, gdzie chroni się relikty ekosystemu subtropikalnego i morskiego.Obszar ten składa się z części lądowej o pow. 120 ha i części przybrzeżnej, morskiej, która obejmuje również 120 ha.Na początku lat 90-tych XX wieku na kolekcje Nikickiego Ogrodu Botanicznego składało się ogółem 28 tysięcy gatunków, form i odmian roślin, łącznie z kultywarami. Ogród,wraz z filią południowego wybrzeża Krymu, filią „stepową”– pod Symferopolem oraz oddziałem w Dzhankojj na północy Krymu, osiągnął powierzchnię około 1000 ha. Od 1992 r. Nikicki Ogród Botaniczny należy do Ukraińskiej Akademii Nauk Rolniczych (od 2010 r. – Narodowa Akademia Nauk Rolniczych Ukrainy). W roku 2000 rozporządzeniem prezydenta Ukrainy ogród otrzymał status NarodowegoCentrum Nauk, a w roku 2001 Ogrodowe arboretum – status Narodowego Dobra Ukrainy.Teren, który kupiono w roku 1811 w celu utworzenia Ogrodu, miał powierzchnię około 410 ha. Było to miejsce niemal całkowicie pozbawione roślinności i jedynie 1/3 areału nadawała się pod uprawę roślin, reszta była zbyt skalista, zbyt stroma i spalona słońcem . Główne cele,  Steven zarysował w raporcie, jaki przygotował dla gubernatora kraju noworosyjskiego, księcia de Richelieu, na przełomie lat 1812/1813: Obecnie Nikicki Ogród Botaniczny składa się z czterech dostępnych dla zwiedzających części – parków, które są w dużej mierze od siebie niezależne i różnią się swoimi funkcjami, oraz z niewielkiego rezerwatu przyrody. Składający się z trzech tarasów Park Przymorski założono w 1912 r. Park ten, sięgając aż po brzeg morza, zajmuje najbardziej nachylone skłony w południowo-wschodniej części Ogrodu. Park Montedor, założony w latach 60-tych XX wieku, to najmłodszy park wchodzący w skład zespołu Nikickiego Ogrodu Botanicznego. Montedor leży poniżej Parku Dolnego.

Tekst ten jest streszczeniem artykułu z:

ROCZNIK POLSKIEGO TOWARZYSTWA DENDROLOGICZNEGO Vol. 60 – 2012 • 49-60
Historia Nikickiego Ogrodu Botanicznego
Autor – JOANNA DUDEK-KLIMIUK
Katedra Architektury Krajobrazu - Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.

 

Napisz komentarz